De orthodoxe theologie in de 21e eeuw: uitdagingen en perspectieven

Z.A. Patriarch Bartholomeos, november 2024

​

Het behoort tot het DNA van de theologie om “contextueel” te zijn, om te bestaan als mogelijkheid en gelegenheid om haar boodschap in het heden te formuleren. Dit contextualiseren maakt het diachronische karakter van haar theologische discours niet ongedaan; ze is ook geen conformering aan de wereld en andere aliënerende identiteiten. Wijlen onze geestelijke vader, metropoliet Meliton van Chalcedon, sprak: “De waarheid wordt niet verraden wanneer ze in een bepaalde historische periode belichaamd wordt. Ze wordt verraden wanneer ze net als in een museum bewaard wordt, uit schrik door de geschiedenis te worden besmet.”

​

Een model voor theologisch werk, in termen van methodologie en pastorale oriëntatie, blijft de theologie van de grote Kerkvaders. Een existentiële en concrete theologie die nooit wereldvreemd of intellectualistisch is. Deze empirische theologie verbond geloof met leven, theorie met praktijk, zonder opzichtige wijsheid of kunstmatige welsprekendheid; ze richtte zich altijd tot de hedendaagse mens. De Vaders hebben ons de ervaring nagelaten dat trouw aan de Waarheid en openheid voor de wereld en de cultuur elkaar aanvullen en verrijken.

​

In onze tijd worden de Kerk en haar theologie natuurlijk geconfronteerd met nieuwe omstandigheden en vele grote uitdagingen. En toch moet de ontmoeting met de hedendaagse wereld plaatsvinden met trouw aan het eigen karakter van de Kerk, die niet van deze wereld is, en met kennis van en acute gevoeligheid voor nieuwe historische gegevens. Het is een basisprincipe van theologie dat ze niet defensief mag zijn, alsof alle huidige ontwikkelingen tegen de orthodoxie zijn. Op dezelfde manier moet theologie actueel zijn, in overeenstemming met de betekenis van “kairos”, aangezien het heden niet alleen een chronologisch begrip is; het betekent niet “eenvoudigweg de huidige actualiteit, maar ook de mogelijkheid die vandaag en alleen vandaag gegeven wordt, de ‘kairos’.”

​

Ons huidig erfgoed omvat de fundamentele verworvenheden van de orthodoxe theologie in de 20e eeuw: patristische theologie, goddelijke liturgie, ecclesiologie, triniteitsleer, eschatologie, theologische antropologie, ascetische spiritualiteit, theologische ecologie, sociale leer, diaconie, gemeenschappelijk orthodox getuigenis, dialogen tussen christenen, interreligieuze samenwerking, dialoog met de wetenschap en anderen. Dit alles zal centraal blijven staan in het theologische werk in onze eeuw.

​

De Kerk heeft dynamische theologen nodig met een uitstekende theologische opleiding en een kerkelijk ethos, vroom en vindingrijk, personen met een open horizon, intelligent en geschoold, bereid om zich te offeren; personen die luisteren naar de hartslag van hun tijdgenoten en op een eigentijdse manier de boodschap van het evangelie van verlossing in Christus verwoorden, waarbij ze steeds verwijzen naar de essentiële zoektocht van het menselijk bestaan; in de onwankelbare overtuiging dat de mens niet leeft “van brood alleen” (Mt. 4:4), maar dat hij zoekt naar “het enige dat nodig is” (Lc. 10:42); een ultiem referentiepunt dat verder gaat dan werelds geluk en de menselijke conditie, cultuur en politiek, wetenschappelijke kennis en haar technologische toepassingen, alles wat zijn meest diepgaande vragen niet dekt…